Gember  - een kolonisator uit de tropen

Over de herkomst van gember

Dit  artikel verscheen eerder in het Hortus Magazine van december 2013

door Fred Triep  

In Nederland kennen we gember vooral als stemgember uit een potje, maar deze specerij kent tal van culinaire en medicinale toepassingen. Je komt gember tegen in ontbijtkoek en gemberbier, maar gember zou ook het libido verhogen en beschermen tegen kanker.

to the English summary
(naar de Engelstalige pagina)

Gember is een belangrijke specerij, afkomstig van de wortelstokken van de gemberplant (Zingiber officinale). De naam zingiber is afkomstig uit het Sanskriet, waar het stierenhoorn betekent. De gemberplant is ook de naamgever van de familie waartoe hij behoort, de Zingiberaceae (gemberfamilie).
De Zingiberaceae hebben een pantropische (= alle tropische gebieden van de wereld) verspreiding. Zuidoost- AziŽ telt de meeste soorten. De planten uit deze familie zijn meerjarig en vormen kruipende rizomen onder de grond. Een rizoom is een ondergrondse, horizontaal lopende, al of niet opgezwollen stengel. Tot de familie worden tweeŽnvijftig geslachten en dertienhonderd soorten gerekend.
Ook na het moderne DNA onderzoek is deze familie in stand gebleven. De familie is alleen kleiner geworden, doordat men de Costaceae er van afgesplitst heeft. Een gezamenlijke eigenschap van beide families is de aanwezigheid van slechts ťťn fertiele meeldraad. De andere meeldraden zijn steriel (staminodiŽn) en die zijn met elkaar vergroeid tot de lip van de bloem. Bij de Zingiberaceae zijn alleen de binnenste staminodiŽn vergroeid tot de lip, bij de Costaceae alle staminodiŽn.

De planten uit de familie Zingiberaceae zijn heftig groeiers, die met hun wortelstokkern grote gebieden kunnen koloniseren. Soorten van het prachtig bloeiende geslacht Hedychium (onder andere H. gardnerianum, de kahili ginger uit India en Nepal) gedragen zich als een woekerend onkruid op de Azoren, HawaÔ en Nieuw- Zeeland.

De gemberplant vormt uit de rizomen rijen spruiten, die ook wel schijnstammen genoemd worden: de spuiten zijn, evenals bij de bananen, geen echte stammen. Ze bestaan uit de bladscheden van de bladeren, die om elkaar heen gerold zijn. De scheuten kunnen tot honderdtwintig centimeter lang zijn. De bladeren zijn veervormig generfd, ze zijn ongeveer twintig centimeter lang en twee centimeter breed. De bloeiwijze is een groene aar, waarin de bloemen zitten. De kelk van de bloemen is wit en de kroonbladeren zijn lichtgeel. De lip van de bloem is paars met gele vlekken.

Ontdekkingsreizen

Tot het geslacht Zingiber behoren ongeveer honderdveertig soorten, waarvan een groot deel medicinale en culinaire toepassingen heeft. Zij komen oorspronkelijk uit Zuid- AziŽ (China, India, MaleisiŽ). Gember werd al voor de ontdekkingsreizen naar IndiŽ in Europa gebruikt. Europeanen kochten het van de Arabieren, die het uit AziŽ haalden.

Naast peper was gember de meest verhandelde specerij in de 13e en de 14e eeuw..

De gemberplant wordt op grote schaal gekweekt in India, Bangladesh, Taiwan, Jamaica, Nigeria en Sierra Leone. De kweek gebeurt meestal vegetatief, door wortelstokken te planten en uit te laten groeien. De oogst vindt dan vijf tot zeven maanden later plaats. Om gedroogde gember te verkrijgen worden de rhizomen gekookt of gepeld, geschraapt. Geschilde gember noemt men ďwhiteĒ ginger. De gember, die niet geschild is, noemt men ďblackĒ ginger. Uit de verse en de gedroogde gember kan door stoomdestillatie gemberolie gemaakt worden. Met organisch oplosmiddelen kan uit de gember ook oleoresine, een kleurstof  of smaakstof voor voedsel,  geŽxtraheerd worden.

De TOP 5 gember producerende landen

Volgnummer Land Productie in 2004 in metrische tonnen Producties in 2008 in metrische tonnen
1 India 301.900 382.600
2 China 274.852 328.810
3 Indonesie 152.704 192.341
4 Nepal 117.000 176.602
5 Thailand 104.789 161.505

Bron:  FAOSTAT data, 2007 en 2010

De winning van gember

Uit de gedroogde wortelstok wordt door malen gemberpoeder gemaakt. Dat smaakt zoet en scherp, door de aanwezigheid van de verbinding gingerol. Door drogen valt gingerol uit een in de stof shogaol, dat twee keer zo scherp is als gingerol. Daardoor is gedroogde gember scherper dan originele gember. Daarnaast bevat de wortelstok een etherische olie, waarvan het belangrijkste bestanddeel zingibereen is.

Familieleden van de gember

In de familie Zingiberaceae zitten nog meer nuttige planten voor de mens. Van de galanga (Alpinia galanga) wordt de rizoom vermalen tot het specerij laos. Geelwortel of kurkuma wordt bereid uit de wortelstokken van Curcuma longa door te koken , drogen, schoonmaken, weer drogen en malen.
Bij de kardemon (Elettaria cardamomum) worden niet de wortelstokken gebruikt, maar de zaden. Ook bij de paradijskorrels of alligator pepper (Aframomum melegueta) zijn de zaden de specerij. De zaden worden lokaal in West- Afrika gebruikt.
Sommige planten uit de gemberfamilie worden ook voor de sier gekweekt. Dat geldt onder andere voor soorten uit de geslachten Aframomum (50 soorten), Hedychium (50 soorten, ook wel ginger lily genoemd) en Roscoea (22 soorten, ook wel orchidee- of tibetgember genoemd). Een aantal Roscoea soorten groeit vrij noordelijk in China en de Himalaya en op grote hoogte. Deze soorten zijn dan ook winterhard en geschikt voor de Nederlandse tuin. Een voorbeeld is de paarsbloeiende Roscoea purpurea.

Afbeeldingen van verschillende planten uit de familie Zingiberaceae
Zingiber officinale in de Hortus 1 Zingiber officinale 2 Hedychium gardnerianum 1 Hedychium gardnerianum 2
Hedychium coronarium 1 Hedychium coronarium 2 Afromomum augustifolia 1 Afromomum augustifolia 2
Hedychium tara 1 Hedychium tara 2    


Speculaas en andere etenswaren

Gember wordt in veel producten gebruikt. In AziŽ was dat vooral in hartige producten, in de Westerse wereld voornamelijk zoete producten. Gember wordt verkocht als stemgember (gember op siroop van zoet water), gemberbier, als de frisdrank Ginger Ale, gemberjam, gekonfijte gember (gesuikerd gembersnoep) en ingelegde gember (gemberstukjes in azijn). In Nederland wordt het vooral verwerkt in koek en gebak, zoals gemberkoek, ontbijtkoek en speculaas.
Gemberbier is afkomstig uit Suriname. In IndonesiŽ wordt gember verwerkt in hartige gerechten, zoals in babi ketjap. In IndonesiŽ heet gemalen gemberwortel djahť. Gember is ook een bestanddeel van kerriemengsels.

Gember en gezondheid

Gember is gezond voor de mens. Naast de culinaire aspecten heeft gember een medicinaal gebruik. Over gember wordt veel positiefs gezegd in boeken en op het internet, maar dat is nog niet allemaal door onderzoek bevestigd. Het kan de stoelgang bevorderen, maar het kan ook gebruikt worden tegen braken en braakneigingen bij reisziekte. Daarnaast zou het ook een verwarmend effect op het lichaam hebben, de bloedcirculatie stimuleren en het libido verhogen. Gingerol, shogaol en zingibireen zouden als antioxidanten in het lichaam kunnen fungeren en daardoor het lichaam kunnen helpen bij de bescherming tegen kanker.

In de Hortus kunt u verschillende soorten uit de gemberfamilie vinden in de educatieve kas (Vlinderkas) en in de Tropische kas.

Literatuur

T.M.E. Branney
Hardy Gingers, including Hedychium, Roscoea, and Zingiber
Timber Press

C. Kalkman
Planten voor dagelijks gebruik- Botanische achtergronden en toepassingen
KNNV

Stevens, P. F. (2001 onwards).
Angiosperm Phylogeny Website.
Version 9, June 2008
http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/

Johan van der Perk
Siergembers- een pittig ingerdient voor de tuin
http://perkgroen.nl/Artikel%20Siergembers.pdf

Gember- Wikipedia
http://nl.wikipedia.org/wiki/Gember

Gember gebruiken (Allerhande, AH), videofilmpje
http://www.youtube.com/watch?v=84ONmZakCEE

Gember op Mijnreceptenboek.nl
http://www.mijnreceptenboek.nl/ingredienten/specerijen/gember.html

Deze pagina is nieuw aangemaakt op vrijdag 27 december 2013.

Voor aanvullingen of reacties, stuur mij een email:

Stuur je reactie ! email: Fred Triep